Ana içeriğe atla

playpark

 

FRANCHISE NEDİR?

10.04.2018 - 16:51

BARUH HUKUK DANIŞMANLIK KURUCUSU – AVUKAT PELİN ŞENOL BARUH

Bir sistem, ürün veya markanın imtiyaz hakkı sahibinin; sistem ve markasını, belirli koşul, belirli bölge ve belirli süreler içinde, işin yönetim ve organizasyonuna ilişkin sürekli disiplin ve destek sağlamak suretiyle belirli bir bedel karşılığında, bağımsız yatırımcılara kullandırmasına dayanan, uzun vadeli ve sürekli bir iş ilişkisidir. Kısaca, Franchise (veya Franchising) bir imtiyaz verme sistemidir.
Franchise sisteminin üç ana unsuru vardır:
Bir Franchise sisteminin bulunması (Marka): Franchise verence, öncelikle ortada başarılı çalışan bir işletme, denenmiş bir sistem, tanınmış bir marka olmalıdır. 
Franchise veren, franchise alana sunulmuş bir iş modeli ve organizasyonu bulunmalıdır. Bu sistemin pazarlanmaya uygun somut ürün/hizmet veya ürünler/pazarlama teknikleri, gayrimaddi mallar ve haklar gibi unsurların bileşiminden oluşan özgünleştirilmiş bir organizasyona dayanması beklenir.
Ancak, başarısı kanıtlanmış bir iş başkalarına satılabilir. 
Franchise, esasen bir “pazarlama” yöntemidir. Yalnız burada pazarlanan bir ürün veya hizmet değil, bir sistemdir.
Denetim/Destek (Know-How): Taraflar aralarında uzun süreli bir sözleşme yaparlar. Franchising sözleşmesi sürekli borç ilişkisi içeren bir sözleşmedir. Bunun anlamı tarafların borçlarının tek veya ani bir edimle değil, sözleşme süresince tekrarlanan birçok edimle ifa edilmesidir. Sistemin uygulama esasları katı ve net olarak sözleşmede belirlenmiştir.  Aynı marka altında işletilen her işletmede kalite değiştirilmeden standart ürün ve hizmet sunulur. Hizmet kalitesini sağlamak için başlangıçta ve sonrasında çalışanlara ve yatırımcılara sürekli eğitim, bilgi ve destek (Know-How) verilir. İşletme süresince sıkı denetim uygulanır.
Bedel: Yapılan işi “franchise” olarak adlandırmak için, franchise verenin, franchise alan yatırımcıdan bir bedel alması şarttır. Franchise alan, başlangıçta belli bir miktarı, daha sonra da cirosunun belli bir yüzdesi oranındaki tutarı franchise verene ücret olarak öder. Franchise alan, kendi nam ve hesabına çalışan bağımsız bir işletmedir.
Franchise veren ve alan, basitçe iki taraf olarak görünse bile, yetkilerine ve üstlendikleri işlere göre değişik şekillerde adlandırılırlar.

FRANCHISE VERİLİRKEN DİKKAT EDİLECEK HUSUSLAR
Franchise verenler üretici ise malını daha iyi sattırmak için, perakendeci ise yatırıma ve yönetime yetişemediği yerlerden gelir elde etmek için bu işi yaparlar, bildiklerini başkalarına öğretir, markalarını paylaşırlar. Franchise veren, öncelikle işletmenin örneğini kendisi başarıyla uygulamalı, para kazanıldığını göstermelidir. Franchise alanların ve markanın başarısını birlikte gözeten bir bölge koruma politikası olmalıdır.
Franchise sisteminde verilecek destekler, eğer franchise alanlar işi bilenler arasından seçilecekse sınırlı tutulabilir ancak bilmeyene iş kurduracaksa seçme, eğitme ve destekleme konusunda franchise veren azami gayreti göstermelidir. Aksi halde başarısızlık franchise alanın değil verenin olur.
Franchise verenin bir yayılma planı olmalı ve buna uygun davranmalıdır. Franchise alanları denetlediği gibi, kendi ekibini ve sistemini de denetlemelidir. Franchise verme öncesinde iyi hazırlık yapılmalı, ürün, marka, yer seçimi, dekorasyon, tedarik yeniden değerlendirilmelidir. Bugünün değil yarının rekabet ortamı göz önünde bulundurularak plan ve fizibilite yapılmalıdır. El kitabı, eğitim ve denetim birbirini tamamlamalı, destek olmalıdır.
Denetim birçok açıdan birden yürütülmelidir. Ürün ve hizmetler, bina ve ekipman, ticari sonuçlar, idari ve mali durum ayrı ayrı ve uzmanları tarafından denetlenmelidir. Operasyonel denetimi yerinde destek anlamında saha elemanları yapmalı, belli aralıklarla operasyonel teftiş anlamında başka bir ekip yürütmelidir. Mali denetimi uzmanlar yapmalı, franchise alanın firmasının mali durumu izlenmelidir. Gizli müşteri ölçümü yapılmalı, belli sıklıkta müşteri gözüyle izlenmelidir.

FRANCHISE ALANIN ARAŞTIRILMASI
 Franchise alan’ın araştırılması en önemli aşamadır. 
Franchise alan adayı, öncelikle kendi isteklerini, potansiyelini ve yola çıkıştaki amaçlarını iyi değerlendirmeli, işten ne beklediğini net ifade etmelidir.
Franchise alan adayları, yapacakları işin karakterlerine uygun olmasına dikkat etmelidirler. İşin başında durmaktan, insanlarla ilişkiye girmekten sıkılmayan, küçük bir ekibe liderlik edip motive etmekten hoşlanan,  kendini de motive etmeyi beceren bir yapıda olmalıdırlar.
Kurallara uymaya hazır olmalıdırlar. Kuralların içerisinde gelişmeye açık düşünmek, uygulamadan önce önermek, izin almak ağır gelmemelidir.
İyi yönetici olmalı, işletmeyle, çalışanlarla, tedarikçilerle başa çıkabilmelidirler. İyi satıcı olmalı, müşterilerle bizzat ilgilenmeli, isteklerini veya şikâyetlerini anlamalı ve çözmelidirler.

FRANCHISE VEREN NEYE GÖRE SEÇİM YAPAR?
Esasen franchise satmak, kolay bir iştir. Çünkü markanın büyüsüne, işleyen dükkânların hevesine kapılan girişimciler franchise almak için ısrarcı davranırlar. Zor olan, franchise almak isteyenler arasından en doğru adayı seçmektir. Yanlış seçim sıklıkla kötü işleyen bir dükkân, memnuniyetsiz bir yatırımcı, sürekli sorun çıkaran bir işletme ve eninde sonunda ya kapanan veya devredilen bir franchise demektir.
Maddi yeterlilik, aranan önemli şartlardandır. Franchise işletmenin gerektirdiği yatırımı borçlanmadan yapabilecek gücü olmalıdır. Ödemelerini aksatmamalıdır.
Sorun yaşatmayacak olmak önemli bir kriterdir. Kurallarla ve sistemle uyum içinde çalışacak, franchise verenin çalışanlarıyla ekip havasına girecek, arada destek alamasa da kendi sorunlarını çözebilecek, yerine göre kendi geliştirdiği çözümleriyle sisteme yenilikler getirecek kişiler tercih edilmelidir. Müşteri şikayeti getirmeyen işletmeler değerlidir. Çoğunlukla müşterilerle doğru yöntemle muhatap olunduğunda şikâyetler anında yerinde çözülür. Franchise alan merkeze şikâyet yansıtmayacak kadar iyi müşteri ilişkileri yürütebilmelidir.

FRANCHISE ALAN NEYE PARA ÖDER?
Franchise verenler, başlangıçta talep ettikleri giriş bedelini bazen belli hesaplara dayandırarak bulurlar, bazen de talebe ve rakiplere bakıp belirlerler.
Franchise zincirine girerken neye para ödendiği şöyle sıralanabilir.
• Hemen başlayacak, hemen müşterisini bulacak, hemen öğrenilecek hazır bir işe girilmektedir. Bir anlamda hazır iş devralınmış gibi olmaktadır. İşe çok yabancıysanız ve başka türlü giremeyecekseniz, bu devrin değeri sizin için yüksektir.
• Satılan bir malın belli bir bölgede satış tekelini alınacaktır. Mal kendiliğinden veya az zahmetle satıyorsa, yeterli kar bırakıyorsa, bu bir bedel ödemeyi gerektirecek kadar değerlidir. Eğer siz satmak için aşırı çaba gösterecekseniz, aynı çabayı gösterdiğinizde ne olsa satabiliyorsanız, ürün tekelinin sizin için bir anlamı yoktur.
• Yıllara dayanan deneyim, el kitabı ve eğitimle aktarılmaktadır. Eğer ortada yazılmış bir kitap, tutarlı bir eğitim, güvenilir bir kadro yoksa söz konusu deneyim var olsa bile aktarılamaz. Kendiniz çabalayıp öğrenmek zorunda kalırsınız. Bunun için bir bedel ödemeniz gerekmemelidir.
• Ticari sırlar aktarılacaksa, ortada gerçekten sır sayılacak kıymette bir bilgi olmalıdır. Eğer herkesin bildiği, düşük ücretli bir uzmanı alınca erişilen bilgiler söz konusuysa bunun için yüksek bedel ödemek gerekmemelidir.
• Marka kullanım hakkı belli bir süre için kiralanmaktadır. Eğer marka değerliyse, tüketici nezdinde itibar görüyorsa bu bir değer ifade eder. Tüketici farkında değilse veya umursamıyorsa, markanın değerinden söz etmek olanaksızlaşır. Kendi markanızla iş yapmanız halinde hiç olmazsa günden güne değer kazanacak olan sizin markanız olur.
• Zorluklar yaşandığında merkezden alınacak desteğin değeri büyüktür. Bazen toplu iş gönderir kar sağlar, bazen akıl verir tasarruf sağlar, bazen sadece önlem aldırır riski yok eder ama muhakkak her franchise alan için farklı değerde bir maddi karşılığı vardır. Eğer ihtiyaç duyduğunuzda destek alamıyorsanız, bu karşılığı yok sayabilirsiniz.
• Toplu reklam ile önemli bir avantaj sağlanır. Kendi başınıza yapacağınız reklamın değeri toplu reklam yapıldığında daha etkin olacaktır. Eğer firma reklam yapmıyor veya etkisiz reklamlara para harcıyorsa, bu değeri yok saymalısınız.
• Tedarik kolaylığı, sistemin gereği olması gereken bir avantajdır. Mal az sayıda kaynaktan, kalite, eksik, fire sorunu yaşatmadan temin edilmelidir. Buradan sağlanacak zaman ve yanılma payı tasarrufu maddi bir değer olarak alınmalıdır. Eğer sistemdeki ürünleri franchise alan kendi becerisi ile tedarik etmek zorunda kalıyorsa veya topluca tedarik edilen ürünler kendi bulacağından daha pahalıysa, bu fark derhal eksi hanesine yazılmalı, değerlendirmeye öyle alınmalıdır.
• Denetim, franchise zincirlerin verimliliğinin güvencesidir. Denetimler yapıcı, yanlışları önleyici, destek olucu mahiyette sürdürülmelidir.  Eğer denetim gözlemlere dayanmayan, “teftiş” havasında yapılıyorsa, bu franchise alan için önemli bir değer kaybı ve risk unsurudur.

HUKUKİ AÇIDAN DİKKAT EDİLMESİ GEREKEN HUSUSLAR VE FRANCHISE SÖZLEŞMESİ İÇERİĞİ
Franchise sözleşmesi, sürekli borç ilişkisi ve karşılıklı edim doğuran bir sözleşmedir. Bunun anlamı tarafların borçlarının tek veya ani bir edimle değil, sözleşme süresince tekrarlanan birçok edimle ifa edilmesidir.  
Franchise sözleşmesi aynı zamanda bir çerçeve sözleşme niteliğindedir. Taraflar arasındaki ilişkinin sürdürülmesine yönelik alt ve tamamlayıcı sözleşmeler akdedilir. Franchise anlaşmasına uygulanan mevzuat, şöyle sıralanabilir:
• Rekabet Kanunu
• Patent, marka, endüstriyel tasarım, fikir ve sanat eserleri mevzuatı
• Borçlar Kanunu
• Medeni Kanun
• Türk Ticaret Kanunu
• Vergi Usul Kanunu
• Tüketiciyi Koruma Kanunu
Taraflara tanınan haklar, tarafların karşılıklı yükümlülükleri, faaliyet bölgesi, Franchise alanın yaptığı yatırımı çıkartabilecek uzunlukta olması gereken anlaşma süresi, Franchise alana sunulacak olan mal ve hizmetler, pazarlama ve reklam programları, Franchise verenin işletmeyi devretmesi, satması durumlarında Franchise alanın ön alım hakkı, tarafların ayırdedici işaret, ticari ad, ticari marka, hizmet markası, dükkan tabelaları, logo ve diğer ayırdedici belirtilerini kullanma şartları, sistemin yenilenme ve uygulanan metotları değiştirme hakkı ve bunların uygulanmasına ilişkin hükümler, rekabet yasağına ilişkin hükümler, tarafların sır saklama yükümlülüğü, sözleşmenin yenilenme şartları, sözleşmenin feshi veya sona erdirilmesi halinde Franchise verenin sahibi olduğu maddi ve/veya gayri maddi hakların kendisine geri iadesine ilişkin hükümler franchise sözleşmesinde mutlaka yer alması gereken önemli hususlardır.
Özetle franchise anlaşması ile uzun süreli bir bağlantı ve sözleşme yapılmaktadır. Sürenin kaç yıl olduğu, uzatılmasındaki şartlar, bölgenin markaya olan ihtiyacı, hedef kitle, sözleşme sona erdiğinde nasıl bir karar alınacağı ve hedefler önceden iyi değerlendirilmeli ve belirlenmelidir. 
Tam iki tarafa borç yükleyen bir sözleşme olan franchise sözleşmesinin meydana gelebilmesi için her iki tarafın, sözleşmenin esaslı noktaları üzerinde karşılıklı ve birbirine uygun irade beyanlarına ihtiyaç vardır. Gerek Franchise alanın gerekse Franchise verenin sözleşmeyi detaylı okumadan ve incelemeden, hukuki destek almadan imzalamaması ve uzun vadeli bir anlaşmaya girmemesi gerekir. Franchise verenin geçmişte kaç işletmesinin kapandığı, kaç işletmecisinin devrettiği, kaçıyla yargıya intikal ettiği tam bilinmelidir. Her şey yolunda gözükse bile, sizin de sorun yaşama olasılığınız aynı oranda mevcuttur.

Franchise Veren (Franchisor, Franchiser)
Sistemin ve markanın haklarına sahip olan ve franchise anlaşması ile bu hakları üçüncü yatırımcılara kullandıran kişi veya kuruluştur.
Franchise veren, sistemi kuranın kendisi olabileceği gibi, sadece franchise haklarını satma yetkisine sahip bir başkası da olabilir.  Franchise veren, sistemin gereği olan araştırma, eğitim, denetim, vb. gibi destekleri üstlenir.
Franchise Alan (Franchisee)
Sistemin ve markanın haklarını belli bir satış-hizmet noktası ve/veya bölgesi için anlaşma ile alarak uygulayan bağımsız yatırımcıdır.

Bölge Franchise Alan (Area Franchisee)
Franchise veren, pazarın belli yükümlülüklerini ve haklarını belli bir coğrafi alanda bölge franchise alana devreder. Bölge franchise alan bazı sistemlerde alt franchise alanlara işletme açtırabilir, bazı sistemlerde sadece kendisi işletmeler açabilir. 

Alt Franchise Alan (Sub Franchisee)
Bölge franchise alan tarafından sistemi ve markayı kullanma hakkı anlaşma ile verilen kişi veya firmadır. Bazı sistemlerde anlaşma doğrudan bölge franchise alan ile alt franchise alan arasında yapılırken, bazı sistemlerde franchise veren anlaşmaya kendisi taraf olmaktadır.

Master Franchise Alan (Master Franchisee)
Yurt dışında geliştirilmiş bir sistem ve markanın belli bir ülkede kullanma haklarını alan kişi veya kurumdur. 

Sistem (Franchise System)
Franchise ilişkisi kapsamındaki kural ve görevlerin bütününü tanımlar. Faaliyet konusu perakendecilik işinin yer seçimi, kurulması, işletme prosedürleri, satış teknikleri, markaların kullanımı, personelinin eğitimi, işletmenin denetimi, franchise alanların seçimi, franchise anlaşması gibi konular belirlenir.

İşletme (Store)
Perakende işinin yapılmasına kullanılan fiziki ortamı tanımlar. Genellikle ürün veya hizmet satışında kullanılan mağaza, dükkân, restoran, otel, ofis, depo gibi yapılardır. 

Franchise Giriş Bedeli (Royality)
Franchise alanın, sisteme girmek için başlangıçta franchise verene ödediği bedeldir.

Franchise Kullanım Bedeli (Franchise Fee)
Franchise alanın işletme süresince sistemi ve markayı kullanması karşılığında franchise verene ödediği bedeldir. Genellikle aylık bazen haftalık alınan bedel cironun veya karın belli bir oranı olabileceği gibi,  aylık sabit bir ödeme de alınabilir.

 Reklam Fonu (Advertising Fee)
Çoğu sistemlerde merkezden yapılan marka ve sistemin toplu reklam harcamaları için bir fon kurulur ve işletmelerden katkı bedeli toplanır. Bu bedel genellikle ciro ile orantılı tanımlanır.

playpark

Yukarı